Identiteit: De leugens die ons binden
Wandelen brengt me inspiratie. Ik loop door het bos, op het landgoed van Natuurmonumenten Huis ter Heide, tussen Tilburg en Waalwijk. Het is voor mij een bijzondere plek, want de Natuurbegraafplaats is ook hier en daar hebben wij een plekje gereserveerd. Dat is wel vreemd om te weten. Aan de ene kant een fijn idee voor later, maar liefst voorlopig nog even niet. Het is een prachtig gebied, met afwisselend naaldbos en eikenbos. Tijdens het lopen valt me een gedachte in. Ik heb net het boek gelezen ‘De leugens die ons binden: Een nieuwe kijk op identiteit’, van Kwame Anthony Appiah. Hij zegt dat identiteit altijd meervoudig is. Er bestaat niet zoiets als één kern van identiteit. Dat deed me ook denken aan hoe ik gewend ben om indelingen te maken in stakeholdergroepen als het gaat om wat ik noem ‘veranderen met het hele systeem van belanghebbenden’. Is dat dan niet de zoveelste vorm van mensen in hokjes indelen? Als je het speelveld om samen iets tot stand te brengen zo gelijkwaardig mogelijk wilt maken voor alle betrokkenen, dan is het definiëren van stakeholdergroepen natuurlijk ook al problematisch. Want hoe deel je mensen in in een groep op één aspect terwijl je recht wilt doen aan de meervoudigheid van identiteit? Betekent dat dan dat je dan geen onderscheid meer kunt maken? Om te beginnen gaat het om de relatie tot het vraagstuk. Het maakte me bewust dat niet het gaat om wie mensen zijn, maar om diversiteit van perspectieven, belangen en kwaliteiten in het veranderproces. Het denken in stakeholdergroepen is niet meer dan een hulpmiddel om diversiteit te krijgen. Hoe mensen zichzelf willen noemen in relatie tot het vraagstuk waar het over gaat is ook onderwerp van gesprek. De betrokkenen hebben altijd meerdere ‘petten’ op, maar bepalen zelf wat hun belangrijkste relatie is tot het vraargstuk. Gertjan van Stam spreekt dan ook niet van stakeholders, maar van relationholders. Zie ook de video van zijn lezing op 8 september 2025 over Coloniality and Circular Economy.
Er is niet zoiets als één kern van identiteit
Kwame Anthony Appiah
Woorden scheppen werelden
En toen kwam er een tweede link bij mij boven, en dat is het boek ‘Words Create Worlds: Cultivating a Conscious, Life-Affirming Language’, van Claudia Gross. Zij zegt dat de taal die we gebruiken niet onschuldig is. Een treffend voorbeeld uit haar boek: wat als we ‘boys will be boys’ veranderen naar ‘boys will be held accountable’. Daarop voortbordurend denk ik aan hoe mijn vriendin Tova Averbuch me noemde toen ze afgelopen zomer een paar dagen bij mij logeerde. Ze zei tegen me ‘you are a teacher’. Ben ik dat? Ja, ik hou van kennis, ik hou van kennis delen, erover praten, en dingen uitzoeken voor nieuwe kennis. Hé, ik ben eigenlijk een kenniswerker. Toen dacht ik, ja kenniswerker is een mooie naam. Dat riep associaties op met andere ‘werkers’. Je hebt kenniswerkers, sekswerkers, en wat heb je nog meer voor werkers? Wat als we alle betrokkenen in een veranderproces gaan omdopen tot een bepaald type werk? Dan heb je dus beleidswerkers, stuurwerkers, bouwwerkers, muziekwerkers. Misschien geeft dat toch wel wat meer gelijkwaardigheid, want het klinkt allemaal als actief en niet in een hiërarchie van het ene is belangrijker dan het andere, we zijn allemaal aan het werk. Wat vind je hiervan? Werkt het, of wordt het een kunstmatige excercitie? In elk geval iets om over na te denken als we weer stakeholdergroepen gaan benoemen.
Als het gaat over identiteit moet ik altijd denken aan de uitspraak van mijn professor genetica Hans Galjaard tijdens mijn biologiestudie: Iedereen heeft het recht om gediscrimineerd te worden, om te worden onderscheiden en erkenning te krijgen als unieke persoonlijkheid. Het indelen in (relatie)groepen is dus niet meer dan een hulpmiddel om een zo groot mogelijke diversiteit aan perspectieven en belangen in het veranderproces te krijgen.